Onderzoek geeft perspectief voor schaduwbomen langs onze grachten

In de binnenstad van Delft hebben veel bomen die langs kademuren van grachten staan het moeilijk. De bovengrondse groeimogelijkheden van een boom worden sterk bepaald door de ondergrondse groeimogelijkheden. Een belangrijke conclusie van de Kroonlezing 2024 was daarom “zoek naar mogelijkheden om de ondergrondse groeimogelijkheden te verbeteren”. De gemeente heeft onderzoek laten uitvoeren naar de ondergrondse groeimogelijkheden voor de bomen in de binnenstad.

Het onderzoek heeft zich geconcentreerd op de Molslaan en het Achterom. Om de ondergrondse toestand te bepalen zijn proefsleuven naast de bomen gegraven. Hiermee kon de grondlagenopbouw en de bestaande wortelgroei worden bepaald. Ook werd het grachtenwater- en grondwaterniveau ten opzichte van het maaiveld ter plaatse vastgelegd. Grondmonsters werden in het laboratorium geanalyseerd op samenstelling en vochtgehalte. Er zijn representatieve locaties geselecteerd zodat er informatie kon worden verzameld over bodemprofielen bij verschillende kademuurhoogtes, verschillende boomsoorten en verschillende conditieklassen van de bomen.

Bevindingen
De uitkomsten zijn opmerkelijk. De gemiddelde groeiplaats blijkt een zeer laag doorwortelbaar volume te hebben. Het gaat in veel gevallen om slechts 1 m3 per boom in de parkeerstrook langs de kademuur. De wortels bevinden zich vaak slechts in de bovenste 5 à 10 cm. Op de Molslaan maakt het wortelstel tevens over de gehele breedte van de rijweg gebruik van het laagje straatzand onder de klinkers. Dit uit zich door wortelopdruk van het wegdek.

Afbeelding 1: Bewerkte figuur uit het rapport: Het onderzoek laat zien dat de wortels alleen in de bovenste 5 cm zand aangetroffen zijn. Profielsleuf ter hoogte van Molslaan 111-122: opvallend dichte, dunne laag relatief fijne wortels direct onder de klinkers. Ter verduidelijking heeft de BBN hier in rood de wortels op aangegeven.

De grond onder de zone met wortels bevat nauwelijks zuurstof. Wortels hebben zuurstof nodig, vandaar dat zij hun toevlucht zoeken in het bovenste laagje. De ondergrond bevat relatief veel organische stof, zie ook afbeelding 1 hierboven afkomstig uit het rapport.  Aan dit zogenaamde bomenzand is de organische stof vaak als voedingsmiddel toegevoegd. Deze organische stof zorgt voor een capillaire werking. Hierdoor vullen de poriën zich volledig met water in plaats van gedeeltelijk met lucht. De porositeit van de kademuur kan hier ook aan bijdragen. Het gevolg is dat wortelontwikkeling niet of nauwelijks mogelijk is. Bij elzen in de Molslaan is waargenomen dat wortels door de muur de gracht in groeien in plaats van dieper het zand in. Klaarblijkelijk is er te weinig zuurstof in de groeiplaats, terwijl dit wel voldoende aanwezig is in het grachtwater. Zie afbeelding 2, de foto is afkomstig uit het rapport.

Afbeelding 2: De Spaeth elzen in het oostelijke deel van de Molslaan zijn niet of nauwelijks in staat in de diepte van het profiel te groeien, maar groeien wel hier en daar door de kademuur heen de gracht in. Hieruit blijkt maar weer eens dat elzen waterminnende bomen zijn en dat het grachtwater voldoende zuurstof bevat.

Nieuwe groeiplaats inrichting
Het rapport beveelt aan dat bij de inrichting van de groeiplaats wordt voorkomen dat het grondwater contact kan maken met het humusrijke bomenzand. Dit om te voorkomen dat het bomenzand zich door de capillaire werking geheel vult met water in plaats van gedeeltelijk met lucht. Daartoe moet tussen het grondwater en het bomenzand een laag humusloos, grof zand (drainagezand) van 15 cm dik worden aangebracht, zie onderstaande figuur. Tevens wordt aanbevolen een wortelscherm aan te brengen aan de binnenkant van de kademuur en op de overgang van de parkeerstrook naar de rijbaan.

Afbeelding 3: voorbeeld profiel toepassing bomenzand in parkeerstrook

Bomenzand (4-5% organische stof en 2-4% lutum) kan alleen in de ca. 1,5 m brede strook van de parkeervakken tussen de bomen worden toegepast (zie afbeelding 3). Bomenzand kan niet onder de rijbaan worden toegepast daar dit niet voldoende kan worden verdicht om het gewenste draagvermogen van de rijbaan te verkrijgen. De klinkers worden gelegd in een laagje humusarm, relatief fijn zand (straatzand). In dit strookje kan ongewenste wortelgroei plaatsvinden, vandaar het wortelscherm op de overgang naar de rijbaan. Het zandbed daaronder is sterk verdicht en gaat tot (voorbij) het grondwaterpeil. Hierdoor is het zandbed niet geschikt voor wortelgroei.

Gelukkig kan het beter. Het inrichten van een groeiplaats met bomenzand en met handhaving van de huidige plantafstand levert het volgende doorwortelbare volume haalbaar in de parkeerstrook:
– ca. 1,5 m breedte x 7 m plantafstand x netto 25 cm diepte (lage kade) = 2,6 m3
– ca. 1,5 m breedte x 7 m plantafstand x netto 40 cm diepte (lage kade) = 4,2 m3
– ca. 1,5 m breedte x 7 m plantafstand x netto 50 cm diepte (middelhoge kade/brughoofd) = 5,3 m3
Netto diepte wil zeggen tussen klinkers en drainagezand.  
Maar: het netto volume blijft zeer bescheiden en garandeert maar voor enkele jaren een optimale groei, waarschijnlijk tot maximaal 5 jaar na aanplant bij 40 cm diepte.

De meeste kabels en leidingen zullen – gezien in een dwarsdoorsnede van het profiel – liggen aan de zijde van de gevels waarbij de riolering vaak centraal in de rijbaan ligt. Ondergrondse infrastructuur zoals riolering wordt normaal gesproken omgeven door een sterk verdicht zandbed wegens het gewenste draagvermogen van de rijbaan. Maar daar liggen mogelijkheden. Het doorwortelbare volume kan in principe worden vergroot door het verdichte zand onder de rijbaan daar waar mogelijk te vervangen door kratten of granulaat. Granulaat, bijvoorbeeld lavasteen of geëxpandeerde kleikorrels, heeft een laag soortelijk gewicht en een hoog poriëngehalte.

Het vervolg
De gemeente gaat de bodemopbouw zoals aanbevolen in het rapport toepassen. Dit betekent dat bij het vervangen van bomen langs de gracht niet alleen de grond in het plantgat wordt vervangen, maar indien nodig ook dat in het (parkeer)vak links en rechts van de boom. Daarbij wordt tegen de kademuur en bij de overgang naar de rijbaan een wortelscherm aangebracht. In 2026 worden de bomen aan de ene kant van Vrouwjuttenland vervangen en in 2027 die aan de andere kant. Hierbij zal de nieuwe wijze van grondopbouw worden toegepast. Recent zijn daar grondboringen uitgevoerd om de huidige grondopbouw te bepalen.

Het te realiseren doorwortelbaar volume onder de parkeerstroken is zoals hiervoor aangegeven zeer bescheiden. Daarom wordt de optie ondergrond van de rijbaan gedeeltelijk geschikt maken voor wortelgroei in beschouwing genomen. Er wordt bezien wat een geschikt granulaat is. Hierbij wordt onder andere gekeken naar het poriëngehalte, de aanwezigheid van voedingstoffen en of het granulaat bestand is tegen langdurige verkeersbelasting. Er loopt reeds een proef met granulaat onder parkeervakken aan de Julianalaan.

Nieuw te planten bomen moeten volgens dit rapport geschikt zijn voor een relatief vochtige omgeving en moeten bij voorkeur geen wortelopdruk geven. Zij moeten bestand zijn tegen de verwachte klimaatveranderingen. Daarnaast moeten zij biodiversiteitswaarde hebben. En in verband met klimaatadaptatie moeten de bomen schaduw geven, dus bomen met een grote kruin.  Bij de meeste bomen is het benodigde wortelvolume gelijk aan het gewenste kroonvolume. Dit alles maakt de keuze niet eenvoudig. Het rapport geeft een voorzet, maar de gemeente is ook verder aan het zoeken.

Op het Rietveld en Vlamingstraat hebben tot goed tien jaar geleden elzen gestaan. Deze deden het goed en hadden een grote schaduw gevende kruin. De wortels van de deze boom gaven wel wortelopdruk en zij zochten door zwakke plekken in de kademuur hun weg naar het water. Daardoor heeft de boom in de binnenstad een slechte naam gekregen. Wij verwachten dat de els door de nieuwe grondopbouw zijn toevlucht niet meer zal hoeven te zoeken in het dunne laagde straatzand en zo wortelopdruk geven, zie ook de eerdergenoemde ervaring op de Molslaan. Ook zal hij geen zuurstof meer hoeven te zoeken door de kademuur in het grachtenwater. Het aanbrengen van een wortelscherm zal hierbij helpen. Wij hebben daarom de gemeente gevraagd bij het zoeken naar een geschikte boom voor langs de lage grachten de els als een serieuze kandidaat in beschouwing te nemen.

Voor het rapport Groeiplaatsonderzoek van bomen langs kademuren klik hier.